ბზობა ქრისტიანული სამყაროს ერთ-ერთი ყველაზე ნათელი დღესასწაულია, რომელიც მაცხოვრის იერუსალიმში ტრიუმფალურ შესვლას უკავშირდება. ეს მომენტი სახარებისეულ ისტორიაში განსაკუთრებულია, ერთდროულად ვხედავთ ხალხის დიდებულ შეძახილს „ოსანას“, მოკრძალებულ საყედარს – ვირის სახით და მომავალი ვნების კვირის გარდაუვალ წინათგრძნობას.

საუკუნეების განმავლობაში ეს სიუჟეტი ხელოვნების უმნიშვნელოვანეს ინსპირაციად იქცა, სირიული თუ სომხური ხელნაწერების სიმბოლიზმიდან, ბაროკოს დრამატიზმამდე და თანამედროვეობის მისტიკურ ძიებებამდე. წინამდებარე სტატიაში წარმოდგენილია „ქრისტეს შესვლის“ მოტივი სხვადასხვა ეპოქისა და კულტურის ჭრილში, რაც საშუალებას გვაძლევს დავინახოთ, როგორ გარდაისახებოდა ერთი მარადიული სიუჟეტი ფერწერულ ენაზე.

 

ალკოში, ერაყი, 1723 წელი

სამი საუკუნის წინ ერაყის ერთ-ერთ მონასტერში შექმნილი ეს ნამუშევარი სირიული სახარების ლექციონარის სამი ფიგურული ფერწერული ნიმუშიდან ერთ-ერთია. დანარჩენი ორი ასახავს თომას მიერ იესოს ჭრილობებზე შეხებას და აპოკრიფულ წმინდა გიორგის, რომელიც გველეშაპს ამარცხებს. ხელნაწერში გადამწერად მოხსენიებულია ელია ბარ იალდა (ʼEliyā bar Yaldā), თუმცა მხატვრის ვინაობა (თუკი ის სხვა პირია, რაც, როგორც წესი, ასეც იყო ხოლმე) დადგენილი არ არის.

აღსანიშნავია ნამუშევრის ფანტასტიკური კოლორიტი! ყვითელი და ნარინჯისფერი ვირი და ყვითელი, ლურჯი და მწვანე ფერებისგან შემდგარი სამზოლიანი გზა. გარდა ამისა, ფონზე ჩანს ნაყოფმსხმოიარე ხის ტოტები, რომლებიც ზემოთ მიიკლაკნებიან. ფიგურების ყელსა და სახეზე არსებული წითელი ზოლები, რამდენადაც ჩემთვის ცნობილია, მხატვრის ინდივიდუალური ესთეტიკური არჩევანია; ისინი შესაძლოა ძარღვებში მიმდინარე სისხლს განასახიერებდნენ, ან უბრალოდ დეკორატიული დანიშნულება ჰქონდეთ.

მაშინ როდესაც ვირი პროფილშია გამოსახული და იერუსალიმის ცენტრისკენ მიაბიჯებს, იესო გვერდულად ზის და ჩვენსკენ არის მობრუნებული, მისი მზერა კი ჩვენსას ხვდება. ერთ ხელში მას გრაგნილი უჭირავს, რაც იმის ნიშანია, რომ იგი ძველი აღთქმის წინასწარმეტყველებათა აღმსრულებელია (ამ კონკრეტულ მომენტში ყველაზე პირდაპირ ზაქარია 9:9-ს გულისხმობს), ხოლო მისი მარჯვენა ხელის ძლიერ სტილიზებული ჟესტი, ვფიქრობ, კურთხევის ნიშანია, როგორც ეს ამ სიუჟეტის ამსახველ ბევრ სხვა გამოსახულებაში გვხვდება.

 

ირაკლი ფარჯიანი — „ბზობა“

ეს ნამუშევარი თანამედროვე ქართული მხატვრობის ერთ-ერთი გამორჩეული ფიგურის, ირაკლი ფარჯიანის მიერაა შექმნილი. ფარჯიანი ცნობილია თავისი მეტაფიზიკური და რელიგიური ძიებებით, სადაც ტრადიციული ქრისტიანული კანონიკა და თანამედროვე ექსპრესიული ხედვა ერთმანეთს ორგანულად ერწყმის. ამ ნამუშევარში მხატვარი გადმოგვცემს სახარებისეულ სცენას იმგვარი უშუალობითა და სულიერი სიწმინდით, რაც შუა საუკუნეების ხელნაწერთა მინიატურებისთვის იყო დამახასიათებელი.

იასამნისფერი ფონი ქმნის მისტიკურ, არამიწიერ სივრცეს, რომელშიც ფიგურები თითქოს ლივლივებენ. თეთრი ვირი და ქრისტეს ნათელი სამოსი კომპოზიციის სულიერ ცენტრს წარმოადგენს, ხოლო მკვეთრი ყვითელი ჩარჩო მთელ სცენას მზისებრი ენერგიითა და სიხარულით მუხტავს. ფონის სიღრმეში აღმართული პალმის ხე და ფიგურების თავზე არსებული ოქროსფერი შარავანდედები ხაზს უსვამს მოვლენის საზეიმო ხასიათს.

 

ანტონ ვან დაიკის „ქრისტეს შესვლა იერუსალიმში“

(დაახლ. 1617 წ.) ნამდვილი ბაროკოსეული შედევრი, სადაც რელიგიური სიუჟეტი დრამატული ენერგიითა და ცოცხალი მოძრაობით ივსება. თუკი შუა საუკუნეების მინიატურებში სიმშვიდე და სიმბოლიზმი სუფევს, ვან დაიკთან მოვლენა თითქმის ფიზიკურად ხელშესახები ხდება.

იესოს ლურჯი და წითელი სამოსი მკვეთრად გამოიყოფა გარემომცველი ფიგურებისგან, რაც მის ცენტრალურ ფიგურას მონუმენტურობას მატებს. ფონის ღრმა, მუქი ტონები და ცის მოქუფრული ლურჯი ქმნის იმ დაძაბულობას, რომელიც წინასწარ გვაუწყებს ვნების კვირის მოახლოებას. მხატვარი ოსტატურად იყენებს სინათლესა და ჩრდილს, რათა ხაზი გაუსვას ფიგურების პლასტიკასა და სამოსის ნაოჭებს.

 

შესვლა იერუსალიმში, 1211 წელი, ერევანი

ეს მინიატურა მათენადარანის კოლექციიდან, რომელიც 1211 წლით თარიღდება, არის შუა საუკუნეების სომხური ხელნაწერების ილუსტრაციის ბრწყინვალე ნიმუში.

თბილი ყვითელი, ცოცხალი წითელი და ღრმა ლურჯი ტონები, რომლებიც შერწყმულია მწვანესა და ოქროსფერთან, ქმნის ვიზუალურ ჰარმონიას, რაც დამახასიათებელია XIII საუკუნის სომხური ხელოვნებისთვის. ფონი, როგორც წესი, არ არის რეალისტური, არამედ ოქროსფერი ან ერთგვაროვანი, რაც ხაზს უსვამს მოვლენის მარადიულობას.

სომხური მინიატურის ხელწერა მოცემულ ნამუშევარში ხაზგასმით ორნამენტულია, თითოეული ფიგურა, სამოსის ნაოჭები და ხის ტოტები შესრულებულია დიდი სიზუსტით, თითქმის იუველირული ოსტატობით.

სომხური მინიატურა იმავე სიუჟეტს გადმოგვცემს, მაგრამ სრულიად განსხვავებული, უფრო ნაივური და გრაფიკული ენით. თუ წინა მინიატურაში დეტალები იუველირული სიზუსტით იყო დამუშავებული, აქ მხატვარი აქცენტს აკეთებს ხაზის სიმკვეთრესა და ორნამენტულობაზე, რაც გამოსახულებას ბრტყელ, თითქმის ხალიჩისებრ იერს მატებს.

ნამუშევარი თარიღდება 1386 წლით.

 

“იერუსალიმში შესვლა” , კარლო კაჭარავა, 1986 წელი

კარლო კაჭარავას ეს ნამუშევარი, რომელიც მისი შემოქმედების ნაკლებად ცნობილ ნაწილს განეკუთვნება, ბზობის სიუჟეტის სრულიად ექსპრესიულ და პერსონალურ ინტერპრეტაციას გვთავაზობს. მხატვარი უარყოფს მონუმენტალიზმს და აქცენტს ქრისტეს სახის ფსიქოლოგიურ სიღრმეზე აკეთებს – მისი მზერა სავსეა სევდითა და მომავალი ვნების წინათგრძნობით.

 

მერაბ აბრამიშვილი – იერუსალიმში შესვლა

მერაბ აბრამიშვილის ეს მონუმენტური პანო ქართული სახვითი ხელოვნების გამორჩეული ნამუშევარია. მხატვარი, რომელიც ცნობილია ძველი ქართული ფრესკისა და აღმოსავლური მინიატურის ღრმა ცოდნითა და ინტერპრეტაციით, ქმნის მისტიკურ და ეპიკურ სამყაროს. თუკი სხვა ავტორებთან ბზობა კამერული ან დრამატული სცენაა, აბრამიშვილთან ის კოსმიურ რიტუალად გარდაისახება.

აბრამიშვილი იყენებს უნიკალურ ტექნიკას, რომელიც ძველი, დროთაგან გაცვეთილი ფრესკის ეფექტს ქმნის. ოქროსფერი, მიწისფერი, ნაცრისფერი და ღრმა ლურჯი ტონების ნაზავი თითქოს შიგნიდან ანათებს. კომპოზიციის ზედა და ქვედა ნაწილში არსებული ორნამენტული ზოლები (კბილანები) ნამუშევარს ხალიჩისებრ, დეკორატიულ იერს მატებს, რაც ხაზს უსვამს მის „არამიწიერ“ ბუნებას. (რაც გამოყენებული მიწისმიერი ფერების კვალდაკვალ – ქმნის ამბივალენტურობას)

კომპოზიცია აგებულია ჰორიზონტალურ, თითქოს მუსიკალური რიტმი იყოს, მოციქულთა და ხალხის მსვლელობა მარცხნიდან მარჯვნივ, იერუსალიმის კარიბჭისკენ, ერთიან, მძლავრ ნაკადად აღიქმება. მხატვარი იყენებს გამეორების პრინციპს – იდენტური შარავანდედები და სტილიზებული სამოსი ქმნის ტალღისებურ მოძრაობას, რომელიც სულიერ ერთობას განასახიერებს. ცენტრში, თეთრ ვირზე ამხედრებული ქრისტე, თავისი ოქროსფერი შარავანდედით, კომპოზიციის უძრავი, მშვიდი ღერძია.

განსაკუთრებით შთამბეჭდავია გიგანტური, სტილიზებული „სიცოცხლის ხის“ გვირგვინი, რომელიც თითქმის მთელ სივრცეს იკავებს. აბრამიშვილისთვის დამახასიათებელი დეტალიზაციით, ხის ტოტებში ჩამალული ურიცხვი ყვავილი, ფოთოლი და ფრინველი ქმნის გაზაფხულის, განახლებისა და სამოთხისებრი ჰარმონიის სიმბოლოს.

მარჯვენა მხარეს გამოსახული იერუსალიმის კედლები და გუმბათები მყარია და მონუმენტური, რაც კონტრასტს ქმნის პროცესიის მსუბუქ, თითქმის ჰაეროვან მოძრაობასთან.

 

მოცემული ნამუშევრები, მხოლოდ მცირე ნაწილია იმ უზარმაზარი მხატვრული მემკვიდრეობისა, რომელიც ბზობის თემას მიეძღვნა. ხელოვნების ისტორიაში იერუსალიმში შესვლის ეპიზოდი ამოუწურავ ინსპირაციად რჩება, რადგან ის ყოველ ეპოქაში ახლებურად პასუხობს ადამიანის მთავარ კითხვებს რწმენაზე, მსხვერპლსა და იმედზე. ყოველი ახალი ფუნჯის მონასმი თუ ფერის შერჩევა კიდევ ერთი მცდელობაა იმ გაუგონარი სიხარულისა და „ოსანას“ გააზრებისა, რომელიც ორი ათასი წლის წინ იუდეის მტვრიან გზებზე დაიბადა და დღემდე ცოცხლობს ხელოვნების ნიმუშებში, თუ ხალხთა გულებში.