“ევგენი ონეგინი” – ზედმეტი ადამიანის ტრაგედია

ავტორი: ლაშა მუზაშვილი

ალექსანდრ პუშკინის “ევგენი ონეგინი” არის არა მხოლოდ რუსული ლიტერატურის საძირკველი, არამედ მთელი ევროპული კულტურის ერთ-ერთი ყველაზე იდუმალი ტექსტიც, ვინაიდან იგი თითქოს ერთდროულად არის რომანი, პოემა, ავტობიოგრაფია, ეპოქის პორტრეტი, სიყვარულის ტრაგედია, ირონიული თამაში და ადამიანის სულიერი სიცარიელის ანალიზი. შემთხვევითი არ არის, რომ გავლენიანი რუსი კრიტიკოსი, ფილოსოფოსი, ბესარიონ ბელინსკი მას “რუსული ცხოვრების ენციკლოპედიას“ უწოდებდა, თუმცა ეს განსაზღვრება ბოლომდე მაინც ვერ გამოხატავს პოემის არსს, რადგან “ევგენი ონეგინი“ მხოლოდ სოციალური რეალობის აღწერა არ არის. სინამდვილეში, იგი არის ტექსტი ადამიანის შინაგანი დროის შესახებ, ადამიანის, რომელმაც დაკარგა სიცოცხლის უშუალო განცდის უნარი და საკუთარი სული სიცარიელედ აქცია. შეიძლება ითქვას, ეს არის პირველი ეგზისტენციალური რომანი. და ვინაიდან პუშკინის უმეტეს გამოცემებში ამ ტექსტს “პოემების” განყოფილებაში მიუჩენენ ხოლმე ადგილს, უპრიანი იქნება, ავტორისვე მინაწერი – “რომანი ლექსად” –  მივიღოთ მხედველობაში და სწორედ რომანად მოვიხსენიოთ იგი, მით უფრო, რომ სალექსო წყობას თუ არ ჩავთვლით, რომანის თითქმის ყველა მახასიათებელი აქვს მას.

პუშკინი “ევგენი ონეგინზე“ მუშაობას იწყებს 1823 წელს, როდესაც იგი სამხრეთში გადასახლებაში იმყოფებოდა. მაშინ პუშკინი ჯერ კიდევ ახალგაზრდა იყო, სავსე ევროპული რომანტიზმით, ბაირონის გავლენითა და შინაგანი მეამბოხეობით. სწორედ ამ პერიოდში იქმნება რომანის პირველი თავები და თავდაპირველად თვითონ პუშკინსაც არ ჰქონდა ბოლომდე გაცნობიერებული, თუ რამდენად დიდი და განსხვავებული ტექსტი იბადებოდა.

იმ დროს რუსული ლიტერატურა ჯერ კიდევ ძლიერ იყო დამოკიდებული ევროპულ გავლენებზე. რუსულ ენაზე არსებობდა პოეზია, სატირა, ისტორიული ტექსტები, მაგრამ თანამედროვე ცხოვრების ასეთი ფართო, ცოცხალი და ფსიქოლოგიური სურათი ჯერ არავის შეექმნია. პუშკინმა თითქოს პირველად იგრძნო, რომ რუსულ ენას შეეძლო ყოველდღიური ცხოვრების, ინტიმური განცდების, ირონიისა და ტრაგედიის ერთდროულად გადმოცემა. სწორედ ამიტომ “ევგენი ონეგინი“ გახდა არა უბრალოდ ახალი ნაწარმოები, არამედ ახალი რუსული ლიტერატურის დაბადების წერტილი.

რომანი ნაწილ-ნაწილ იწერებოდა. პუშკინი მას თითქმის რვა წლის განმავლობაში ქმნიდა – 1823 წლიდან 1831 წლამდე. ამ დროის განმავლობაში თავად ავტორიც ძალიან შეიცვალა. ადრეული თავები უფრო მსუბუქი, ირონიული და ახალგაზრდულად თავისუფალია, ხოლო მოგვიანებით ტექსტში ჩნდება დროის, დანაკარგისა და სულიერი სიცარიელის უფრო ღრმა განცდა. სწორედ ამიტომ “ევგენი ონეგინი“ გარკვეულწილად პუშკინის სულიერი ბიოგრაფიაცაა. რომანის მიმდინარეობაში თითქოს ჩანს, როგორ იზრდება და მწიფდება თვითონ ავტორი.

პუშკინი თავდაპირველად ნაწარმოებს არ აღიქვამდა როგორც “დიდ რომანს“. იგი მას ხშირად ნახევრად ხუმრობით ეკიდებოდა. მეგობრებს სწერდა, რომ ქმნიდა “ეშმაკურად დაწერილ ლექსებს“. მაგრამ თანდათან თვითონვე მიხვდა, რომ ტექსტი ბევრად უფრო მნიშვნელოვანი ხდებოდა. განსაკუთრებით საინტერესოა, რომ რომანი არ იწერებოდა წინასწარ გამზადებული გეგმით. პუშკინი ხშირად თვითონაც არ იცოდა, როგორ განვითარდებოდა სიუჟეტი. გმირები თითქოს ცოცხლდებოდნენ და ავტორს თვითონ მიჰყავდათ. ყველაზე ცნობილი მაგალითია ტატიანას საბოლოო გადაწყვეტილება. პუშკინმა თავად თქვა გაოცებით, თითქოს ტატიანამ დამოუკიდებლად გადაწყვიტა ონეგეინის უარყოფა. ეს ფრაზა მოგვიანებით მსოფლიო ლიტერატურის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან დაკვირვებად იქცა – იდეად, რომ ნამდვილი პერსონაჟი ავტორისგან დამოუკიდებელ არსებად იქცევა.

რომანის შექმნის ისტორია მჭიდროდ არის დაკავშირებული რუსეთის ისტორიულ რეალობასთანაც. პუშკინი ცხოვრობდა დეკაბრისტების ეპოქაში, როდესაც რუსულ არისტოკრატიაში გაჩნდა თავისუფლების, ევროპული იდეებისა და პოლიტიკური ცვლილებების ძლიერი სურვილი. ბევრი მისი მეგობარი მოგვიანებით მონაწილეობდა დეკაბრისტების აჯანყებაში. თავად პუშკინი გადასახლებაში იყო და ხელისუფლება მას ეჭვით უყურებდა. ეს ისტორიული ფონი მნიშვნელოვანია, რადგან ონეგინის სულიერი კრიზისი მხოლოდ პირადი ფსიქოლოგია არ არის – იგი მთელი თაობის კრიზისია. ახალგაზრდა არისტოკრატებმა დაკარგეს რწმენა ძველი სამყაროს მიმართ, მაგრამ ჯერ ვერ შექმნეს ახალი ღირებულებები.

1825 წელი განსაკუთრებით გადამწყვეტი აღმოჩნდა როგორც პუშკინის ცხოვრებაში, ისე რომანის ტონში. დეკაბრისტების აჯანყების ჩახშობის შემდეგ რუსეთში ატმოსფერო ბევრად უფრო მძიმე გახდა. პუშკინმაც იგრძნო, რომ მისი თაობის თავისუფლების ოცნება ნადგურდებოდა. ამის შემდეგ რომანში უფრო ძლიერი ხდება სევდა, მარტოობა და დროის შეუქცევადობის განცდა. სწორედ ამიტომ მოგვიანო თავები უფრო ღრმა და ტრაგიკულია, ვიდრე ადრეული ნაწილები.

“ევგენი ონეგინის“ შექმნისას პუშკინზე ძლიერი გავლენა მოახდინა ბაირონმა, განსაკუთრებით მისმა “ბაირონულმა გმირმა“. ონეგინშიც თავიდან იგრძნობა ეს ტიპაჟი – სკეპტიკური, დაღლილი, ირონიული ახალგაზრდა არისტოკრატი. მაგრამ თანდათან პუშკინი შორდება ბაირონს. თუ ბაირონის გმირები ტიტანური, თითქმის დემონური ფიგურები არიან, ონეგინი ბევრად უფრო ჩვეულებრივი და რეალურია. სწორედ ეს არის პუშკინის რევოლუცია – მან გმირი ჩამოიყვანა ყოველდღიურ ცხოვრებაში. მან შექმნა არა ლეგენდა, არამედ ადამიანი.

რომანის შექმნის ისტორიაში განსაკუთრებული ადგილი უკავია “ონეგინის სტროფს“. პუშკინმა სპეციალურად ამ ნაწარმოებისთვის შექმნა უნიკალური პოეტური ფორმა – თოთხმეტსტრიქონიანი სტროფი განსაკუთრებული რიტმითა და რითმების რთული სისტემით. ეს ფორმა ავტორს საშუალებას აძლევდა ერთდროულად ყოფილიყო თხრობითი, ლირიკული, ირონიული და სასაუბრო. პუშკინის თანამედროვეები გაოცებულები იყვნენ, რამდენად ბუნებრივად ჟღერდა ეს სტროფი რუსულად. თითქოს პოეზია პირველად ლაპარაკობდა ცოცხალი ადამიანური ენით.

რომანი ცენზურის პირობებშიც იქმნებოდა. პუშკინი იძულებული იყო ფრთხილად ყოფილიყო პოლიტიკურ მინიშნებებთან. ნაწარმოების ზოგი ნაწილი შეცვალა, ზოგი ამოიღო. განსაკუთრებით ცნობილი გახდა ე.წ. “ონეგეინის მოგზაურობის“ ფრაგმენტები, რომლებიც სრულად აღარ შევიდა საბოლოო ტექსტში. მკვლევრები დღემდე სწავლობენ, როგორი შეიძლებოდა ყოფილიყო რომანის თავდაპირველი ჩანაფიქრი.

საინტერესოა ისიც, რომ “ევგენი ონეგინი“ თავიდან ცალკეული თავების სახით იბეჭდებოდა და მკითხველი წლების განმავლობაში ელოდა გაგრძელებას. ეს ქმნიდა უნიკალურ ეფექტს – გმირები თითქოს რეალურ დროში ცხოვრობდნენ რუსულ საზოგადოებასთან ერთად. როცა ტატიანა ან ონეგინი იცვლებოდნენ, ამავე დროს იცვლებოდა თვითონ რუსული საზოგადოებაც.

როდესაც 1831 წელს რომანი საბოლოოდ დასრულდა, უკვე ნათელი იყო, რომ რუსულ ლიტერატურაში რაღაც სრულიად ახალი დაიბადა. მოგვიანებით, დოსტოევსკი იტყვის, რომ პუშკინმა პირველმა შეძლო რუსული ადამიანის უნივერსალურობის გამოხატვა. ტოლსტოი კი განსაკუთრებულად აღფრთოვანებული იყო ტექსტის ბუნებრიობითა და სიმართლით.

“ევგენი ონეგინის“ შექმნის ისტორია საბოლოოდ არის ისტორია იმისა, თუ როგორ გადაიქცა ახალგაზრდა გენიოსის თავისუფალი, ირონიული თამაში ეროვნული კულტურის უდიდეს მოვლენად. პუშკინი თითქოს უბრალოდ წერდა თავისი დროის ადამიანებზე, მაგრამ შედეგად შექმნა ტექსტი, რომელმაც მთელი რუსული ლიტერატურის მომავალი განსაზღვრა.

პუშკინი ქმნის გმირს, რომელიც თითქოს ყველაფერს ფლობს, მაგრამ არაფერს განიცდის. ონეგინი ახალგაზრდაა, განათლებული, არისტოკრატია, იცის ევროპული კულტურა, შეუძლია საუბარი, ხიბლი, ირონია, მაგრამ ამ ყველაფრის მიღმა დგას სულიერი დაღლა. ეს არის მეცხრამეტე საუკუნის დასაწყისის ახალი ტიპის ადამიანი – ადამიანი, რომელმაც ცხოვრებისაგან წინასწარ დაიღალა. სწორედ ამიტომ გახდა ონეგინი რუსული ლიტერატურის “ზედმეტი ადამიანის“ პირველი დიდი სახე, რომლის ხაზიც მოგვიანებით გააგრძელდება ლერმონტოვის პეჩორინში, ტურგენევის რუდინში, ბაზაროვში და ნაწილობრივ თვით დოსტოევსკის და ტოლსტოის გმირებშიც.

ონეგინის ტრაგედია ის არ არის, რომ იგი ბოროტია. პირიქით, იგი საკმაოდ კეთილი, ჭკვიანი და დახვეწილია. მისი ტრაგედია მდგომარეობს იმაში, რომ მან დაკარგა ყოფიერების უშუალო სიხარული. ყველაფერი უკვე ნანახი აქვს, ყველაფერი წინასწარ იცის, ყველაფერი ირონიის საგნად ექცა. ეს არის ადამიანის ცნობიერების კრიზისი, როდესაც ინტელექტი ანადგურებს სიცოცხლის ცოცხალ შეგრძნებას. ონეგინი სამყაროს აღიქვამს როგორც თეატრს, სადაც აღარაფერია ნამდვილი. სწორედ აქ იწყება პუშკინის ღრმა ფილოსოფია. პუშკინი თითქოს გვეუბნება, რომ ზედმეტი თვითცნობიერება ადამიანს არსებობის უშუალობას აკარგვინებს. ადამიანი, რომელიც მუდმივად საკუთარ თავს აკვირდება, ბოლოს ვეღარ ცხოვრობს.

ამიტომაც არის, რომ ონეგინი ვერ პასუხობს ტატიანას სიყვარულს. ტატიანა მისთვის მხოლოდ ქალი არ არის. იგი თავად სიცოცხლის ხმაა. ტატიანა ბუნებასთან, ინტუიციასთან, შინაგან სიწმინდესთან არის დაკავშირებული. თუ ონეგეინი კულტურის შვილია, ტატიანა თითქოს ბუნების შვილია. იგი რუსული მიწის, სიჩუმის, ტყეების, სიზმრებისა და ხალხური ინტუიციის სამყაროდან მოდის. შემთხვევითი არ არის, რომ პუშკინი განსაკუთრებული სინაზით აღწერს მის მარტოობას, მის კითხვას, მის სიზმრებს. ტატიანა ერთ-ერთი ყველაზე ცოცხალი და რეალური ქალია მსოფლიო ლიტერატურაში, რადგან იგი არ თამაშობს როლს. იგი მთლიანად შინაგანი სიმართლის ადამიანია.

მისი წერილი ონეგინისადმი მსოფლიო ლიტერატურის ერთ-ერთი უდიდესი სასიყვარულო მონოლოგია. ამ წერილში სიყვარული პირველად არის ნაჩვენები არა როგორც რომანტიკული პოზა, არამედ როგორც ადამიანის სრული გახსნა. ტატიანა არ ცდილობს თავის დაცვას. იგი არ თამაშობს არისტოკრატიულ თამაშს. იგი პირდაპირ გამოთქვამს საკუთარ ბედს. სიყვარულში იგი მთლიანად შიშველია, სულიერად სრულიად გახსნილი. სწორედ ამიტომ არის ეს წერილი ასეთი მტკივნეული. ადამიანი, რომელიც ასე გულწრფელად ლაპარაკობს, უკვე დაუცველია სამყაროს წინაშე.

მაგრამ ონეგინი ამ სიყვარულს ვერ იღებს. არა იმიტომ, რომ ტატიანა არ მოსწონს, არამედ იმიტომ, რომ მას უკვე აღარ შეუძლია ნამდვილი გრძნობის მიღება. იგი საკუთარ თავშია ჩაკეტილი. ონეგინის უარი ერთგვარი ეგზისტენციალური უარია სიცოცხლეზე. ამ სცენაში პუშკინი გვიჩვენებს, როგორ შეიძლება ადამიანმა საკუთარი სულიერი სიცივე სხვისი ბედის ტრაგედიად აქციოს ისე, რომ თვითონ ბოლომდე ვერც მიხვდეს ამას.

ლენსკის ფიგურა ონეგინის სარკისებური საპირისპიროა. ვლადიმერ ლენსკის ჯერ კიდევ სჯერა იდეალების, პოეზიის, მეგობრობისა და სიყვარულის. იგი გერმანული რომანტიზმის შვილია, ახალგაზრდა იდეალისტი, რომელიც სამყაროს პოეტური თვალით უყურებს. მაგრამ პუშკინი არც მას აიდეალებს. ლენსკის ტრაგედია მისი გულუბრყვილობაა. იგი ჯერ კიდევ წიგნებში ცხოვრობს და არა რეალურ სამყაროში. სწორედ ამიტომ ხდება დუელი აბსურდული. სინამდვილეში, არც ონეგეინს სურს ლენსკის მოკვლა და არც ლენსკის სურს ნამდვილი სისხლი. ორივე სოციალური როლის ტყვეა. რუსული არისტოკრატიული საზოგადოება მათ აიძულებს ითამაშონ “ღირსების“ თეატრი. ამ დუელში ყველაზე საშინელი სწორედ მისი უაზრობაა.

ლენსკის სიკვდილი პუშკინის სამყაროში ერთგვარი სიმბოლური მომენტია. მასთან ერთად კვდება ახალგაზრდული იდეალიზმი. ამის შემდეგ ტექსტში სიცარიელე უფრო მძაფრი ხდება. ონეგეინი უკვე საბოლოოდ მარტო რჩება საკუთარ თავთან. სწორედ აქ იწყება მისი ნამდვილი ტრაგედია. ადრე იგი მოწყენილი იყო, მაგრამ ახლა პირველად ეხება სინანული. პირველად ხვდება, რომ ცხოვრება შეიძლება სამუდამოდ დაკარგო.

რომანის მეორე ნახევარში ყველაზე მნიშვნელოვანი სწორედ დროის თემაა. პუშკინი გვიჩვენებს, რომ ადამიანი ყოველთვის გვიან აცნობიერებს საკუთარ ბედს. როდესაც ონეგინი ბოლოს ტატიანას ხელახლა შეხვდება, იგი უკვე სხვა ქალია. ახლა იგი საზოგადოების მაღალი წრის ნაწილია, მაგრამ შინაგანად კვლავ იგივე ტატიანაა. განსხვავება მხოლოდ ისაა, რომ ახლა მან საკუთარი თავის ფლობა ისწავლა. სწორედ აქ აღწევს პუშკინი ფსიქოლოგიურ სიღრმეს, რომელიც საოცრად წინ უსწრებს მეცხრამეტე საუკუნის რომანს.

ტატიანას საბოლოო უარი მსოფლიო ლიტერატურის ერთ-ერთი ყველაზე ტრაგიკული სცენაა. მას კვლავ უყვარს ონეგინი, მაგრამ მაინც ამბობს უარს. ეს არ არის ცივი მორალიზმი. ტატიანა უბრალოდ მიხვდა, რომ სიყვარული არ შეიძლება არსებობდეს მხოლოდ ვნების დონეზე. ადამიანს პასუხისმგებლობაც აკისრია. სწორედ ამით არის იგი ონეგინზე სულიერად ძლიერი. ონეგინი მთელი ცხოვრება გაურბოდა პასუხისმგებლობას, ტატიანამ კი საკუთარ თავზე გამარჯვება შეძლო.

პუშკინის გენიალურობა მხოლოდ სიუჟეტში არ არის. “ევგენი ონეგინის“ უდიდესი სასწაული მისი ტონია. ტექსტი ერთდროულად ირონიულიც არის და ტრაგიკულიც. ავტორი თითქოს მუდმივად თამაშობს მკითხველთან. ზოგჯერ გმირებს დასცინის, ზოგჯერ უცებ წარმოუდგენელი სინაზით უახლოვდება მათ. ეს ცვალებადი ტონი ქმნის სიცოცხლის ილუზიას. ცხოვრება ხომ სწორედ ასეთია – მასში ტრაგედიაც და ირონიაც ერთმანეთშია გადახლართული.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ავტორის ფიგურა. პუშკინი ტექსტში მუდმივად ჩანს, როგორც მეგობარი, მოწმე, თანამოსაუბრე. იგი უბრალოდ მთხრობელი არ არის. ზოგჯერ ისე ჩანს, თითქოს თვითონ ტექსტის მთავარი გმირიც კი ავტორია – ადამიანი, რომელიც საკუთარ ეპოქას, საკუთარ ახალგაზრდობას და საკუთარ დაკარგულ დროს იხსენებს. ამიტომ “ევგენი ონეგინი“ ნაწილობრივ მეხსიერების რომანიცაა.

ფორმალურადაც ეს ნაწარმოები რევოლუციურია. პუშკინმა შექმნა უნიკალური სტროფი, ე.წ. “ონეგინის სტროფი“, რომელმაც რუსულ ენას სრულიად ახალი მუსიკა მისცა. საოცარია, როგორ შეუძლია ტექსტს ერთდროულად იყოს მსუბუქი, სასაუბრო, ირონიული და ამავე დროს ღრმად პოეტური. სწორედ ამიტომაა, რომ პუშკინის ენა თითქმის შეუძლებელია სრულად ითარგმნოს. მისი პოეზიის მთავარი ძალა არა მხოლოდ აზრებში, არამედ ინტონაციაშია.

ევგენი ონეგინი“ საბოლოოდ არის რომანი დაკარგული შესაძლებლობების შესახებ. ყველა გმირი რაღაცას ვერ ასწრებს. ონეგეინი ვერ ასწრებს სიყვარულს, ლენსკი – ცხოვრებას, ტატიანა – ბედნიერებას. დრო ყველას უსწრებს. პუშკინის სამყარო არ არის დოსტოევსკის სამყაროსავით აპოკალიფსური, მაგრამ სწორედ ამიტომ არის მისი სევდა უფრო მტკივნეული. აქ ტრაგედია ყოველდღიურობაში იბადება, ადამიანურ სისუსტეში, გაუბედაობაში, დაგვიანებაში.

და მაინც, მიუხედავად მთელი სევდისა, ტექსტში საოცარი სინათლეა. პუშკინს არასოდეს სძულს ადამიანი. იგი ხედავს ადამიანის სისუსტეს, სიცარიელეს, შეცდომებს, მაგრამ მაინც უყურებს თავის გმირებს სიყვარულით. შესაძლოა სწორედ ეს არის მისი უდიდესი ჰუმანიზმი. “ევგენი ონეგინი“ გვასწავლის, რომ ადამიანის ტრაგედია ხშირად არა ბოროტებაში, არამედ სიცოცხლის დაგვიანებულ გაცნობიერებაშია. ადამიანი მხოლოდ მაშინ ხვდება, რა იყო სიყვარული, როდესაც იგი უკვე დაკარგულია.