ლეო ნაფტას თვითმკვლელობა თომას მანის “ჯადოსნურ მთაში” მხოლოდ სიუჟეტური კულმინაცია არ არის, ეს არის მთელი რომანის ინტელექტუალური და სულიერი კრიზისის აფეთქება ერთ წამში – მომენტი, როდესაც იდეა საკუთარ თავს ანადგურებს. ნაფტა კვდება ისე, როგორც მთელი თავისი ცხოვრება ცხოვრობდა: უკიდურესობაში, პარადოქსში, სიძულვილისა და აბსოლუტური რწმენის ერთდროულ ნაზავში. მისი თვითმკვლელობა არ არის უბრალოდ პირადი მარცხი; ეს არის ევროპული ცნობიერების ავადმყოფობის სიმპტომი, რომლის ანატომიასაც თომას მანი მთელი რომანის განმავლობაში ქმნის.

ნაფტა თავიდანვე ჩნდება როგორც ინტელექტუალური მოძალადის ფიგურა. თუ ლოდოვიკო სეტემბრინი განმანათლებლობის, ჰუმანიზმის, ზომიერების, რაციონალური პროგრესისა და მოქალაქეობრივი თავისუფლების წარმომადგენელია(რის მიმართ მანის ეჭვებისა და სკეპსისის ანარეკლიცაა ნაფტას ფიგურა რომანში), ნაფტა მისი ბნელი ანარეკლია – შუასაუკუნეობრივი მისტიკის, რევოლუციური ტერორის, თეოლოგიური აბსოლუტიზმისა და ნიჰილიზმის უცნაური ნაზავი. ის თითქოს იეზუიტიცაა და ბოლშევიკიც ერთდროულად. სწორედ ეს შინაგანი წინააღმდეგობა ხდის მას მანის ერთ-ერთ ყველაზე შემზარავ პერსონაჟად – ნაფტა არ ეკუთვნის არც ერთ იდეოლოგიას მთლიანად; ის თავად უკიდურესობის სული ხდება.

ამიტომ მისი სიკვდილი არ შეიძლება გავიგოთ მხოლოდ ფსიქოლოგიური მოტივებით. ნაფტასთვის ცხოვრება მუდმივი დიალექტიკური ომია. ის ვერ იტანს ბურჟუაზიულ ზომიერებას, ჰუმანისტურ სირბილეს, სიცოცხლის ჩვეულებრივ დინებას. მისთვის ჭეშმარიტება ყოველთვის აპოკალიფსურია. სეტემბრინი საუბრობს კულტურაზე, განათლებაზე, ცივილიზაციაზე; ნაფტა კი ხედავს, რომ ევროპული სული უკვე ავადაა და რომ ადამიანის გონება თავად ქმნის ტირანიას. ამ თვალსაზრისით, ის ბევრად უფრო წინასწარმეტყველური პერსონაჟია, ვიდრე სეტემბრინი. მანის რომანის მოქმედება მიმდინარეობს პირველი მსოფლიო ომის კატასტროფის წინ,  ნაფტას სიტყვებში უკვე ისმის ფაშიზმის, ტოტალიტარიზმისა და იდეოლოგიური ექსტაზის მომავალი.

ნაფტას მთელი ტრაგედია იმაშია, რომ იგი ინტელექტს იყენებს სიცოცხლის წინააღმდეგ. მისთვის გონება აღარ არის ნათელი; ის იქცა ცივ დანად, რომელიც ყოველ ადამიანურ ღირებულებას ჭრის. ამიტომ მისი კამათები სეტემბრინისთან ყოველთვის უფრო მეტია, ვიდრე უბრალოდ ფილოსოფიური დისკუსიები. ეს არის ევროპის სულში მიმდინარე ბრძოლა – თავისუფლებასა და ფანატიზმს შორის, სიცოცხლისადმი ნდობასა და სიკვდილის ეროტიზაციას შორის.

სწორედ ამიტომ დუელის სცენა ისეთი შემზარავია. ფორმალურად ეს ორი ინტელექტუალის კონფლიქტია, მაგრამ სინამდვილეში იგი იდეების მეტაფიზიკურ თეატრს ჰგავს. სეტემბრინი უარს ამბობს სროლაზე. ეს მისი ჰუმანიზმის უკანასკნელი ჟესტია: ადამიანი არ უნდა მოკლა იდეის სახელით. მაგრამ ამავე დროს ეს უარი ნაფტასთვის აუტანელი აღმოჩნდება. სეტემბრინის ჟესტი თითქოს მთლიანად ანგრევს იმ ტრაგიკულ აბსოლუტს, რომელშიც ნაფტა ცხოვრობდა. დუელი უნდა ყოფილიყო ორი მსოფლმხედველობის ფატალური შეჯახება, სადაც სიკვდილი იდეას დაადასტურებდა. როდესაც სეტემბრინი თამაშის წესებს არღვევს და ჰუმანურობას ირჩევს, ნაფტა უეცრად სიცარიელის წინაშე რჩება.

აქ ჩანს მანის გენიალურობა: ნაფტა ვერ ცოცხლობს სამყაროში, სადაც უკიდურესობას უარით პასუხობენ. მისთვის ყველაფერი ან აბსოლუტურია, ან არაფერია. ამიტომ სეტემბრინის უარი ერთგვარი სულიერი დამარცხებაა. ნაფტას აღარ რჩება არც გამარჯვება და არც მოწინააღმდეგე. მისი იდეები არსებობენ მხოლოდ მუდმივი კონფლიქტის პირობებში; მშვიდობა მათ ანადგურებს. ამ თვალსაზრისით, თვითმკვლელობა არის არა უბრალოდ სასოწარკვეთა, არამედ ლოგიკური დასასრული მისი შინაგანი ფილოსოფიისა.

ნაფტას გასროლა საკუთარ თავში თითქოს საბოლოო სილოგიზმია. თუ სიცოცხლე ვერ იტანს აბსოლუტურ ჭეშმარიტებას, მაშინ უნდა განადგურდეს თავად სიცოცხლე. ეს ჟესტი ღრმად დეკადენტურია და ამავე დროს რელიგიურიც. ნაფტაში ყოველთვის იგრძნობოდა მოწამის სურვილი – ადამიანი, რომელსაც უნდა საკუთარი თავი მსხვერპლად აქციოს იდეისათვის. მაგრამ ტრაგედია ისაა, რომ მისი ღმერთი უკვე მკვდარია. ამიტომ მისი თვითმკვლელობა ვერ აღწევს ტრანსცენდენტურ მნიშვნელობას; იგი რჩება სიცარიელეში განხორციელებულ აქტად.

ამ სცენაში განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს ჰანს კასტორპის პოზიციაც. კასტორპი მთელი რომანის განმავლობაში თითქოს ევროპის სულიერი აღზრდის პროცესშია. იგი უსმენს როგორც სეტემბრინის, ისე ნაფტას. ორივე ცდილობს მის “დაპყრობას“. ნაფტას სიკვდილი კასტორპისთვის მხოლოდ შოკი არ არის; ეს არის აღმოჩენა იმისა, რომ იდეები შეიძლება დემონურ ძალებად იქცნენ. მანამდე ინტელექტუალური დებატები თითქოს თამაშს ჰგავდა, სანატორიუმის ავადმყოფურ ატმოსფეროში გაწელილ დიალოგს. მაგრამ თვითმკვლელობა მოულოდნელად ამხელს, რომ სიტყვებს რეალური სისხლი მოჰყვება.

აქ უკვე აშკარად იგრძნობა ის ისტორიული სიბნელე, რომლისკენაც ევროპა მიემართება. ნაფტა ერთგვარი წინასწარი ფიგურაა მეოცე საუკუნის იდეოლოგიური ფანატიკოსებისა. იგი იმ ადამიანთა წინამორბედია, ვინც იდეის სახელით მილიონებს გაწირავენ. მისი თვითმკვლელობა თითქოს პირადი აქტია, მაგრამ სინამდვილეში იგი წინასწარმეტყველური ალეგორიაა იმაზე, რომ ევროპული სული თავად ისვრის ტყვიას საკუთარ თავში.

მაგრამ მანი ნაფტას მხოლოდ მონსტრად არ გვაჩვენებს. სწორედ ეს არის რომანის სიღრმე. ნაფტაში არის რაღაც ტრაგიკულად ჭეშმარიტიც. იგი ხედავს თანამედროვე ცივილიზაციის სულიერ სიცარიელეს, ხედავს, რომ ჰუმანიზმი ხშირად ზედაპირულია და რომ პროგრესის იდეა ვერ პასუხობს ადამიანის მეტაფიზიკურ შიშს. სეტემბრინი ხშირად ზედმეტად დარწმუნებულია გონების გამარჯვებაში; ნაფტა კი გრძნობს, რომ ადამიანი უფრო ბნელი არსებაა. ამიტომ მათი კონფლიქტი მარტივი მორალური დაპირისპირება არ არის. მანი არც ერთ მხარეს სრულად არ ეთანხმება.

ნაფტას თვითმკვლელობის ყველაზე მძიმე აზრი სწორედ ესაა: ადამიანი, რომელმაც ყველაზე ღრმად დაინახა ეპოქის სულიერი კრიზისი, თვითონვე განადგურდა ამ ხედვის სიმძიმით. მან ვერ იპოვა ვერც რწმენა, ვერც სიყვარული, ვერც მშვიდობა. მისი ინტელექტი საბოლოოდ ავტოკანიბალიზმად გადაიქცა – გონებამ საკუთარი თავი შეჭამა.

ამიტომ ეს სცენა დღემდე რჩება ერთ-ერთ ყველაზე შემაძრწუნებელ ეპიზოდად ევროპულ ლიტერატურაში. აქ თვითმკვლელობა არ არის რომანტიკული ჟესტი და არც მხოლოდ ფსიქოლოგიური კატასტროფა. ეს არის ცივილიზაციის ნერვული შეტევა, მომენტი, როდესაც იდეა სიცოცხლეზე ძლიერია და ამიტომ სიცოცხლეს ანადგურებს. ნაფტას ტყვია მხოლოდ ერთ ადამიანს არ კლავს; იგი მთელ იმ ევროპულ კულტურას ესვრის, რომელმაც გონება ღმერთად აქცია, მაგრამ სული დაკარგა.